Διαβάσαμε και είπαμε πολλά για το Stranger Things, αλλά δεν τα διαβάσαμε και δεν τα είπαμε όλα. Γιατί το Stranger Things δεν είναι «απλώς» μια επιτυχημένη σειρά νοσταλγίας, ούτε «μόνο» μια περιπετειώδης σειρά επιστημονικής φαντασίας και τρόμου που χαίρεσαι να τη βλέπεις.

Εκτός όλων των άλλων, το Stranger Things λειτουργεί σαν μια πολιτισμική επανεγγραφή της δεκαετίας του ’80, αποκλειστικά και ΜΟΝΟ από τη σκοπιά εκείνων που τότε δεν είχαν φωνή.

Πίσω από τα ποδήλατα, τα ντυσίματα, τα χτενίσματα και τα σουξέ της εποχής, πίσω από τις πλάκες και τον φόβο, την αγωνία και τη λύτρωση, τα τέρατα και τους ηρωισμούς, οι δημιουργοί της σειράς έστησαν ένα πρωτοφανές μωσαϊκό κοινωνικής αποκατάστασης για μικρές και μεγάλες (αλλά και πελώριες…) ομάδες του πληθυσμού που υπήρξαν διαρκείς στόχοι προκατάληψης, φόβου και χλεύης. Μιλάμε για ανθρώπους που εκείνο τον καιρό (πόσο δε μάλλον ακόμη πιο παλιά) έτρωγαν χώμα. Κάθε μέρα, όλη μέρα. Και που, εν πολλοίς, εξακολουθούν να το τρώνε…

Υπάρχουν πολλές και πολύ διαφορετικές μεταξύ τους «μειονότητες» πάνω στις οποίες στηρίζεται το Stranger Things — και βάζουμε τη λέξη σε εισαγωγικά, γιατί μία απ’ αυτές δεν είναι καθόλου μειονότητα. Ας δούμε μία μία τις κυριότερες —ξεχωρίσαμε 10 συνολικά—, αρχίζοντας από τις πιο ανώδυνες και πηγαίνοντας πιο ψηλά. Από κάτω, δηλαδή, προς τα πάνω:

Η κεντρική παρέα των ηρώων, με τον Μάικ, τον Ντάστιν, τον Λούκας και τον Γουίλ, εκπροσωπεί τους λάτρεις των παιχνιδιών ρόλων σε μια εποχή όπου το Dungeons & Dragons αντιμετωπιζόταν σαν ύποπτη, αποκρυφιστική, και σχεδόν… σατανιστική δραστηριότητα. Στα 80s, η φαντασία, όταν δεν εντασσόταν σε «ακίνδυνα» καταναλωτικά πλαίσια, θεωρούνταν απειλή. Τα παιχνίδια ρόλων, σαν συλλογική απόδραση και δημιουργία νοήματος, μετατρέπονταν εύκολα σε κοινωνικό στίγμα. Η σειρά το γυρίζει τα μέσα-έξω αυτό: η φαντασία δεν είναι κάτι παθολογικό — είναι εργαλείο κατανόησης του κόσμου. Εντέλει, εργαλείο επιβίωσης.

Τα παιδιά αυτά δεν είναι σαν τα άλλα, τα «κανονικά». Είναι νερντς. Είναι, με άλλα λόγια, παιδιά που βλέπουν ένα βήμα παραπέρα, που ψάχνονται περισσότερο, που νιώθουν πως η ζωή έχει κάτι παραπάνω να τους δώσει. Είναι ευαίσθητοι, είναι ακοινώνητοι (όταν η «κοινωνία» γύρω τους είναι μέσα στην εξωστρέφεια και στις ανόητες χαρές), είναι διαφορετικοί, είναι σπασικλάκια, ξέρουν περισσότερα και ξεχωρίζουν. Αλλά δεν ξεχωρίζουν σαν τους σούπερ δημοφιλείς του σχολείου τους. Ξεχωρίζουν επειδή διαβάζουν, επειδή ονειρεύονται, επειδή το μυαλό τους δεν μπαίνει σε κουτάκια. Επειδή είναι αλλιώς.

Οι «εναλλακτικοί» έφηβοι όπως ο Τζόναθαν Μπάιερς, και ειδικά οι χεβιμεταλάδες όπως ο Έντι Μάνσον —μια εμβληματική φιγούρα— ενσαρκώνουν τον πυρήνα του Satanic Panic της εποχής. Σε μια Αμερική που έβλεπε παντού εσωτερικούς εχθρούς, η μουσική και το ντύσιμο —αλλά και η μοναχικότητα— αρκούσαν για να κατασκευαστεί ο ένοχος. Ο Έντι εδώ —άσε δε που είναι και χρήστης— είναι το θύμα ενός αρτηριοσκληρωτικού συστήματος που χρειαζόταν αποδιοπομπαίους τράγους για να τα βγάλει πέρα με τους φόβους του.

Ο Ντάστιν, από την άλλη, με την κλειδοκρανιακή δυσπλασία, λειτουργεί σαν άμεση ρήξη με το κυρίαρχο πρότυπο σωματικής τελειότητας που προωθούσαν τα μίντια της εποχής. Δεν είναι ο «ήρωας παρά την αναπηρία του», ούτε παίζει ρόλο comic relief. Καμία σχέση. Είναι έξυπνος, κοινωνικός, επιθυμητός, ισότιμος. Και είναι και τζόρας. Και παίζει και ξύλο — άγριο ξύλο. Η σειρά δεν τον εξαγνίζει, δεν λέει τι καλό παιδί που είναι· απλώς αρνείται να τον περιθωριοποιήσει. Δηλαδή, κάνει κάτι που στα ’80s σπάνια συνέβαινε — αν συνέβαινε και ποτέ. Σχεδόν τα ίδια θα μπορούσαμε να πούμε και για τον Ντέρεκ της τελευταίας σεζόν. Δεν είναι ο «χοντρός» που οι άλλοι σπάνε πλάκα μαζί του. Το αντίθετο: είναι αυτός που περνάει τούς πάντες γενεές δεκατέσσερις — το βρομόστομα του σχολείου, ένας δεν-μπλέκεις τύπος. Ο απόλυτος badass.

Η σειρά δίνει επίσης χώρο στις μονογονεϊκές οικογένειες και στην εργατική τάξη της αμερικανικής επαρχίας, μέσα από την Τζόις και τον σερίφη Χόπερ. Η οικονομική ανασφάλεια, το πένθος και η έλλειψη θεσμικής υποστήριξης δεν είναι απλώς ένα φόντο, δεν είναι πράγματα που βρίσκονται εκεί έτσι για να υπάρχουν: είναι καθοριστικοί παράγοντες της πλοκής. Η διαχείριση της απώλειας παρουσιάζεται σαν μια μοναχική, εξαντλητική διαδικασία, που μάλιστα γίνεται χωρίς τη βοήθεια ή τη συνδρομή ψυχολόγων, συμβούλων, ειδικών εγχειριδίων, ή κοινωνικών δικτύων ασφαλείας. Δεν υπάρχουν τέτοια πράγματα. Κι αυτό δεν είναι εύκολο. Θέλει πολλά κότσια για να το διαχειριστείς και για να τα καταφέρεις να μείνεις στην επιφάνεια.

Η νευροδιαφορετικότητα, πάλι, χωρίς να κατονομάζεται ρητά, είναι παρούσα στον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται με το περιβάλλον τους η Ρόμπιν και ο Γουίλ. Η αδυναμία τους να συμμορφωθούν με άκαμπτους κοινωνικούς κώδικες έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με μια δεκαετία που απαιτούσε κανονικότητα, σαφή ρόλο και συναισθηματική αυτάρκεια. Ο Γουίλ —πέρα από το τραύμα που βίωσε— επεξεργάζεται τον κόσμο και τα συναισθήματά του με έναν τρόπο που τον διαφοροποιεί από τους συνομηλίκους του. Δεν θα προχωρήσουμε σε… διάγνωση, αλλά υπάρχουν «εμφανή» στοιχεία στην προσωπικότητά του που μοιάζουν να τον καταχωρίζουν στο φάσμα του αυτισμού ή της «κοινωνικής απόσυρσης». Η δε Ρόμπι παρουσιάζει σαφή χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε ΔΕΠΥ, όπως η δυσκολία της να ερμηνεύσει κοινωνικά σήματα, η ακατάσχετη ομιλία της και η έντονη αίσθηση ότι δεν μπορεί να προσαρμοστεί στους τυπικούς κοινωνικούς κανόνες, κάτι που η ίδια περιγράφει σαν μια διαρκή αίσθηση ετερότητας. Το Stranger Things δεν τους… «θεραπεύει» βέβαια, ούτε τούς «εξηγεί». Τους αφήνει απλά να υπάρχουν, να είναι εκεί, να παλεύουν μαζί με όλους τούς άλλους τον Βέκνα. Γιατί έτσι πάνε αυτά.

Στη σειρά «δικαιώνεται» επίσης και μια ακόμη, λιγότερο προφανής ίσως, ομάδα: τα παιδιά-θύματα βίας. (Θεσμικής, κρατικής, και γενικότερα). Η Ιλέβεν, αίφνης, δεν είναι ένα υπερφυσικό ον, δεν είναι μάγισσα. Είναι προϊόν κακοποίησης, πειραματισμού και πλήρους απανθρωποποίησης, σε μια εποχή μάλιστα όπου η έννοια των δικαιωμάτων του παιδιού ήταν περιορισμένη και η κρατική αυθαιρεσία —από την άλλη— πανταχού παρούσα. Η σειρά δεν μετατρέπει το τραύμα της σε αφηγηματικό καύσιμο μόνο για δράση, για να πετάει στον αέρα τα Χάμβι και για να απομακρύνει τις πέτρες και τα βράχια που πάνε να τους πλακώσουν: το αναγνωρίζει σαν μόνιμο, δομικό στοιχείο της ταυτότητάς της. Έτσι έχει φτιαχτεί, αυτά κάνει, και πάμε παρακάτω. Και όχι μόνο η Εντ βέβαια: ο ίδιος ο Βέκνα/Χένρι (όπως και τα υπόλοιπα παιδιά με τους τατουαρισμένους αριθμούς) είναι κάτι που φτιάχτηκε από τους άλλους. Ένα βαθιά, πιο βαθιά δεν έχει, κακοποιημένο παιδί, που κάποιο «σύστημα» κατάφερε να καταστρέψει για πάντα. Και νά που παραλίγο να μας καταστρέψει όλους, τελικά… Ας προσέχαμε.

Η LGBTQ+ εμπειρία, πάλι, μέσα από τη Ρόμπιν και τον Γουίλ, εντάσσεται σε ένα ιστορικό πλαίσιο όπου η ομοφοβία δεν ήταν απλώς κοινωνικά ανεκτή αλλά θεσμικά κατοχυρωμένη. Άσε τη Ρωσία και τις αραβικές χώρες: αν σήμερα οι γκέι έχουν προβλήματα ΣΤΗ ΔΥΣΗ (και έχουν, πολλά και καθημερινά), το 80 τα πράγματα ήταν δέκα φορές χειρότερα. Ή ίσως και εκατό φορές: η σκιά της κρίσης τού AIDS μετέτρεπε τη διαφορετικότητα σε απειλή για τη «δημόσια υγεία» και την «ηθική τάξη». Σε αυτό το πλαίσιο, η σιωπή ήταν μηχανισμός επιβίωσης. Το Stranger Things δεν μας προσφέρει ένα εύκολο coming out, ούτε για τη Ρόμπιν, ούτε για τον Γουίλ — ίσα ίσα, ειδικά ο Γουίλ υποφέρει μέχρι να το βγάλει από μέσα του, σε μια από τις πιο δυνατές σκηνές της σειράς: η δυσκολία της αυτοαποδοχής και του μοιράσματος σε ένα συντηρητικό περιβάλλον είναι τεράστια. Ούτε, επίσης, προσφέρει λυτρωτικές λύσεις. Αναγνωρίζει τη σιωπή σαν τραύμα, τη γενναιότητα σαν έναν «ηρωισμό της καθημερινότητας», και την αποδοχή σαν κάτι αναμενόμενο και φυσιολογικό. Αυτό δα έλειπε!

Η Ιλέβεν, αίφνης, δεν είναι ένα υπερφυσικό ον, δεν είναι μάγισσα. Είναι προϊόν κακοποίησης, πειραματισμού και πλήρους απανθρωποποίησης, σε μια εποχή μάλιστα όπου η έννοια των δικαιωμάτων του παιδιού ήταν περιορισμένη και η κρατική αυθαιρεσία —από την άλλη— πανταχού παρούσα.

Και ασφαλώς υπάρχει και η φυλετική μειονότητα, μέσα από τον Λούκας και την αδελφή του Έρικα. Ο Λούκας είναι το μόνο μαύρο παιδί στον πυρήνα της παρέας, σε μια μικρή επαρχιακή αμερικανική πόλη της δεκαετίας του ’80, και η παρουσία του ούτε σχολιάζεται ανοιχτά αλλά ούτε και εξιδανικεύεται. Η σειρά αποφεύγει τόσο τον ρατσιστικό στιγματισμό όσο και την εύκολη ηρωοποίηση. Ο Λούκας, επίσης, είναι μεν λογικός και ευθύς, αλλά είναι και επιφυλακτικός, και συχνά ο μόνος που αμφισβητεί τις παρορμητικές αποφάσεις των άλλων. Μια στάση που, ενώ θα μπορούσε εύκολα να παρουσιαστεί σαν «αρνητική», τελικά αποδεικνύεται κρίσιμη για την επιβίωση της ομάδας. Δεν είναι επίσης σούπερ ήρωας, ή κάποιου είδους σύμβολο. Όχι: είναι απλώς ισότιμος. Παράλληλα, όμως, η σχέση του με την πιο-λευκή-δεν-γίνεται Μαξ υπονομεύει διακριτικά τις φυλετικές νόρμες των 80s, χωρίς —και πάλι— να τις μετατρέπει σε θέμα. Σε μια εποχή όπου οι διαφυλετικές σχέσεις είτε απουσίαζαν από τη mainstream μυθοπλασία είτε παρουσιάζονταν σαν «πρόβλημα προς επίλυση», το Stranger Things τις παρουσιάζει σαν κάτι αυτονόητο. Τι να γίνει τώρα, τα παιδιά ερωτεύτηκαν: δεν θα το κάνουμε θέμα. Και νά που αυτή η «κανονικοποίηση» λειτουργεί, αναδρομικά, σαν αποκατάσταση. Όσο για την ευφυή, καπάτσα, πριγκίπισσα της ειρωνείας Έρικα, απλώς δεν μπορείς παρά να υποκλιθείς μπροστά της.

Έτσι, το Stranger Things αποκαθιστά τόσο τις πιο εμφανείς μειονοτικές ομάδες, όσο και εκείνους που υπήρξαν «κανονικοί» μόνο κατ’ όνομα: είτε τους σπασίκλες, είτε τα διαφορετικά άτομα, είτε τα παιδιά χωρίς προστασία, είτε όλους τούς άλλους. Και δεν το κάνει με… δηλώσεις, με μεγάλα λόγια, και με τέτοια ηθικοπλαστικά. Καμία σχέση. Απλώς, τους δίνει χώρο, διάρκεια και ηθικό βάρος μέσα στην αφήγηση. Τους βάζει να δράσουν, να θυμώσουν, να κλάψουν, να πέσουν, να σηκωθούν — και να πολεμήσουν. Γιατί αυτός είναι ένας πόλεμος στον οποίο όλοι παίρνουμε μέρος.